Coach Nguyễn Tú OanhHọc viện Hạnh phúc (HLI)
“Nói để hiểu — Nghe để thương”
Hai giờ trên Zoom. Anh chị mang về một câu có cấu trúc, năm nhịp, dùng được ngay hôm sau với chồng, với vợ, với con, với đồng nghiệp — kể cả khi người kia chưa muốn thay đổi gì cả.
Vào tự do, không mất phí. Ghi danh xong, anh chị mở email nhé — Học viện gửi đường vào nhóm Zalo của Talkshow qua chính email anh chị vừa điền. Đường vào Zoom và mọi thông báo của buổi học sẽ gửi trong nhóm đó.
Bữa cơm tối. Hai người ngồi. Có tiếng ti vi, có tiếng đũa chạm bát. Không ai cãi nhau cả. Ăn xong, một người rửa bát, một người cầm điện thoại, và cả buổi tối đó không ai hỏi người kia một câu nào.
Rồi một hôm có chuyện. Chuyện gì cũng được — cái xe, tiền học của con, một câu của mẹ chồng. Anh chị nói. Nói hết. Nói những điều đã nằm trong lòng mấy tháng.
Người kia nghe, rồi đáp: “Ừ, anh biết rồi.” Xong. Ba tuần sau, chuyện đó lặp lại y hệt.
Trúng từ hai dấu hiệu trở lên thì buổi tối này dành cho anh chị. Và tôi nói trước một điều để anh chị bớt tự trách: đây không phải lỗi của người thương ít. Đây là lỗ hổng kỹ năng — mà kỹ năng thì học được.
Tin tốt là có một cách khác. Và cách đó gọn hơn anh chị tưởng rất nhiều.
Người dẫn buổi này
Thạc sĩ Tâm lý · Chuyên gia khai vấn quốc tế liên đoàn ICF · Giám đốc Phát triển BNI vùng Hà Nội 6
Hơn mười năm tôi làm đúng một việc: ngồi nghe người ta kể chuyện nhà mình, rồi cùng họ tìm đường ra. Nghe trong phòng khai vấn một kèm một, nghe trong những lớp học kín ghế, nghe cả những cuộc gọi lúc mười một giờ đêm.
Có một điều tôi làm khác nhiều người dạy cùng chủ đề, và tôi nói trước để anh chị canh tôi suốt hai giờ: tôi nói rõ con số nào là chắc, con số nào là truyền miệng. Cái gì là kinh nghiệm nghề của riêng tôi thì tôi gọi đúng tên là kinh nghiệm, không gọi là khoa học đã chứng minh.
Tôi làm khai vấn, tôi không làm trị liệu. Buổi này là một buổi học, không phải một buổi chữa lành, và tôi giữ đúng ranh giới đó suốt hai giờ.
Chị ấy bốn mươi hai tuổi, làm kế toán, hai con. Chồng hiền, không rượu chè, không bồ bịch. Nhà không có gì để kể với hàng xóm. Nhưng đã ba năm hai người không nói với nhau quá năm câu một ngày.
Chị kể: mỗi lần chị góp ý, anh im. Chị nói tiếp, anh bỏ ra ngoài hút thuốc. Đến lần thứ mấy chục thì chị thôi nói. Chị bảo tôi: “Em nói đủ rồi chị ạ. Nói nữa cũng vậy.”
Tôi hỏi chị một câu, và câu đó làm chị lặng đi: “Lần gần nhất chị nói ra một chuyện làm mình buồn — chị có nói luôn điều chị muốn anh ấy làm khác đi không? Cụ thể ấy?”
Chị nghĩ một lúc rồi trả lời: “À… hóa ra em chưa. Em chỉ nói là em mệt thôi.”
Buổi đó tôi không dạy chị đạo lý. Tôi đưa chị một câu, có cấu trúc, và bắt chị viết lại cho đúng một tình huống trong nhà. Chị viết ba lần mới xong. Tối đó chị về nói câu ấy.
Chồng chị không thay đổi ngay. Nhưng anh không bỏ ra ngoài hút thuốc. Anh ngồi lại và hỏi: “Vậy em muốn anh làm gì?” Chị nói tôi nghe, đó là câu hỏi chị chờ suốt ba năm.
Ba tháng sau chị nhắn tôi: hai vợ chồng đã ngồi ăn sáng cùng nhau được, và chị đã dùng đúng cái câu đó với con gái đang tuổi dậy thì.
Tôi kể chuyện này không phải để hứa với anh chị là ai cũng sẽ được như vậy. Tôi kể vì chỗ chị ấy nghẽn — nói cảm xúc mà không nói điều mình muốn — là chỗ tôi gặp ở gần như mọi ca. Và đó là chỗ sửa được nhanh nhất.
Giao tiếp không phải chuyện riêng của vợ chồng. Cái nghẽn giống nhau, chỉ đổi người ngồi đối diện.
“Anh chẳng bao giờ quan tâm đến cảm xúc của em.”
Điều muốn nói bên dưới thường chỉ là: em muốn thấy mình quan trọng với anh. Nhưng câu nói ra lại giống một bản án, nên người nghe lo đỡ đòn chứ không nghe được lời mời.
“Con lúc nào cũng phải để mẹ nói đến lần thứ ba.”
Đứa trẻ nghe được đúng một câu: mình là đứa hay làm mẹ mệt. Cái cần nói là việc cụ thể lần sau làm khác đi, không phải một nhận xét về con người nó.
“Bạn làm thế này thì ai mà dùng được.”
Góp ý về một việc đã làm và công kích một con người là hai chuyện khác hẳn nhau trong đầu người nghe. Chỉ đổi cách gọi tên, kết quả đã khác.
“Thôi không sao, mình hiểu mà.”
Nói không sao trong khi trong lòng có sao. Giữ mãi thì thành một khoảng cách không ai giải thích được, rồi một ngày tự nhiên thôi nhắn tin.
“Con biết rồi, mẹ đừng nói nữa.”
Ranh giới mà chỉ nghĩ trong bụng rồi chờ người kia tự đoán thì đó không phải ranh giới, đó là giận dỗi. Ranh giới phải được nói ra trước, nói rõ, và giữ đều.
“Nói cũng vậy thôi.”
Đây là câu đáng lo nhất. Mỗi lần chuyện lặp lại, mình không chỉ mất một buổi tối, mình mất thêm một chút niềm tin vào chính mình. Một cái nhà mà hai người thôi nói với nhau thì không ồn ào đâu, nó rất yên tĩnh.
Mỗi dòng dưới đây khớp với một dấu hiệu anh chị vừa đọc ở trên.
Anh chị học câu năm nhịp: sự việc → cảm xúc → nhu cầu → đề nghị → kết nối. Đề nghị cụ thể đến mức người kia làm được ngay, nên không phải nhắc lần thứ hai.
Anh chị biết bốn kiểu nói làm người nghe đóng cửa và câu thay thế cho từng kiểu. Đổi bốn câu quen tay là cuộc nói chuyện đi được tiếp.
Anh chị phân biệt được góp ý về việc và nhận xét về con người — ranh giới mỏng mà quyết định việc con mình, nhân viên mình có nghe hay không.
Anh chị thấy rõ vòng lặp bảy mắt xích làm mọi cuộc leo thang, và thấy sáu mắt xích trong đó nằm ở phía mình — tức là sửa được mà không cần xin phép ai.
Anh chị có một luật nghe mang về dùng tối nay: đoán rồi hỏi, chứ không đoán rồi tin. Đây là thứ làm người kia thôi phòng thủ nhanh nhất.
Anh chị nhận ra chỗ nghẽn thật của mình nằm ở tầng nào trong bản đồ tám tầng — và vì sao biết một nguyên tắc không có nghĩa là làm được nguyên tắc đó lúc đang giận.
Có chuyện cần nói. Anh chị không né, cũng không bùng.
Anh chị nói một câu đã chuẩn bị sẵn trong đầu — kể việc, nói cảm xúc, nói điều mình cần, rồi đưa một đề nghị nhỏ đến mức người kia gật được ngay.
Và lần đầu tiên sau rất lâu, người kia không đứng dậy bỏ đi. Người ấy hỏi lại: “Vậy em muốn anh làm gì?”
Buổi tối đó không có ai thắng ai. Chỉ có hai người bắt đầu hiểu nhau lại.
Mình thường phản ứng với tầng trên cùng, là tầng chữ. Còn thứ quyết định chất lượng mối quan hệ lại nằm ở hai tầng dưới.
Chồng về muộn → vợ lo → vợ nghĩ “anh ấy không coi trọng mình” → vợ trách → chồng phòng vệ → vợ càng tổn thương → cãi nhau. Buổi tối đổ vỡ.
Anh chị để ý một chi tiết: việc xảy ra chỉ là một mắt xích trong bảy. Sáu mắt xích còn lại là cách mỗi người hiểu và phản ứng. Mà sáu mắt xích đó thì học được, sửa được.
Cái làm một cuộc xung đột leo thang thường không phải bản thân sự việc, mà là cách mỗi người hiểu sự việc đó rồi phản ứng theo cách hiểu của mình.
Đây là bốn mẫu được dùng trong nghề như một khung để quan sát, giúp mình nhận ra mình đang ở đâu. Tôi nói rõ ngay: bốn cái này không phải lời tiên tri. Có mặt một kiểu không có nghĩa gia đình đó sẽ đổ vỡ. Điều đáng quan tâm là nó xuất hiện dày hay thưa, nặng hay nhẹ, kéo dài bao lâu, và sau đó hai người có làm lành được không.
Không còn góp ý về một việc, mà chuyển sang nhận xét về con người. Người nghe thấy mình bị tấn công, nên lo đỡ đòn chứ không cùng mình giải quyết việc.
Nặng hơn chỉ trích một bậc: hạ thấp, mỉa mai, nói cho người kia thấy mình kém. Kiểu này ăn vào lòng tự trọng — thứ khó xây lại nhất trong một mái nhà.
Khi thấy bị tấn công, người ta biện minh, đổ lỗi ngược, hoặc nhận vai người chịu thiệt. Cuộc nói chuyện chuyển từ giải quyết việc sang ai đúng ai sai — và không ai thắng.
Một người rút khỏi cuộc nói chuyện: không đáp, né mắt, bỏ đi, đóng hẳn. Chỗ này phải phân biệt rất rõ hai thứ trông giống nhau mà khác hẳn nhau: tạm dừng để hạ cơn, và im lặng để phạt người kia.
Một khoảng nghỉ lành mạnh có nói ra thời điểm quay lại. Một sự im lặng để phạt thì không.
Đây là thứ anh chị dùng được ngay hôm sau, dù không học gì thêm của tôi.
“Anh lúc nào cũng vô tâm!”
Câu này đúng cảm xúc, thật một trăm phần trăm. Nhưng người nghe không làm gì được với nó. Vô tâm là gì? Sửa bằng cách nào? Không ai biết, kể cả người nói. Nên họ làm việc dễ nhất: im.
“Khi anh về muộn mà không báo, em thấy lo và hụt hẫng.
Em cần cảm giác được anh chia sẻ và tôn trọng.
Lần sau nếu anh về muộn, anh nhắn cho em một tin được không?
Em không muốn kiểm soát anh. Em chỉ muốn hai vợ chồng mình hiểu nhau hơn.”
Tôi sẽ mời anh chị lấy một câu mình thường nói với người nhà, rồi viết lại theo bốn câu hỏi này. Ai muốn thì đọc lên, tôi sửa trực tiếp ngay trong buổi.
Chỗ hỏng nhiều nhất là câu số bốn. Phần lớn chúng ta nói ra hết nỗi lòng rồi im, không ai chốt lại điều gì cho lần sau. Nên lần sau chuyện lặp lại y hệt. Nói hết nỗi lòng không phải là dẫn dắt. Dẫn dắt là để lại một đường đi cho lần sau.
Chắc anh chị đã nghe ở đâu đó: “giao tiếp thì 93% là phi ngôn ngữ, lời nói chỉ 7%.” Con số này có ở gần như mọi khoá kỹ năng mềm tại Việt Nam.
Nó là một trích dẫn sai. Nó đến từ hai nghiên cứu năm 1967. Bài thứ nhất đo trên đúng ba mươi người, và cả hai bài đều không cho người nghe một câu nói nào — chỉ những từ đơn lẻ, có bài chỉ dùng đúng một từ. Quan trọng nhất: thí nghiệm đó cố tình cho lời nói nghịch với giọng điệu.
Người nói rõ giới hạn của công thức đó sớm nhất chính là tác giả của nó. Ông viết trên trang web của mình rằng phương trình này rút ra từ thí nghiệm về cảm xúc và thái độ, và trừ khi người ta đang nói về cảm xúc hay thái độ của họ, các phương trình này không áp dụng được.
Tôi kể chuyện này không để khoe đọc nhiều. Tôi kể vì con số đó sinh ra một lời khuyên có hại: “nói gì không quan trọng bằng nói thế nào”. Nghe theo câu đó thì người ta đi tập giọng, tập ánh mắt, mà giữ nguyên câu mình nói. Câu “sao lúc nào anh cũng vậy” thì nói bằng giọng nào cũng vẫn là một bản án — nói nhẹ nhàng thì thành một bản án nói nhẹ nhàng.
Nguồn: hai bài của Mehrabian & Wiener (1967) và Mehrabian & Ferris (1967), cùng bản tự đính chính của chính tác giả trên trang web kaaj.com.
Tôi hỏi anh chị một câu, trả lời trong bụng thôi. Đã bao lâu rồi anh chị ngồi nghe người nhà mình nói năm phút mà không cắt ngang, không góp ý, không sửa lưng?
Có một chuỗi năm thí nghiệm trên 717 người để xem khi một người được lắng nghe tử tế thì trong đầu họ xảy ra chuyện gì. Kết quả: người được lắng nghe nhìn rõ hơn về chính điều mình đang nghĩ. Và ở những chuỗi thí nghiệm khác của cùng nhóm nghiên cứu, họ còn bớt cực đoan đi — chứ không phải tin là mình đúng hơn. Họ tự thấy chỗ mâu thuẫn trong suy nghĩ của chính mình. Không ai chỉ cho họ cả.
Nguồn: Itzchakov, DeMarree, Kluger & Turjeman-Levi (2018), Personality and Social Psychology Bulletin — 5 thí nghiệm, n = 717, độ lớn hiệu ứng d = 0,46.
Cãi nhau ít khi làm người ta đổi ý. Được lắng nghe tử tế thì có — ít nhất là trong phòng thí nghiệm, và đo được.
Và tôi nói cả vế còn lại, để anh chị không về nhà nghe ba hôm rồi hôm thứ tư thấy người kia vẫn vậy và kết luận “cái này không có tác dụng”. Nghiên cứu chặt hơn cho kết quả hỗn hợp: người nói không thấy mình chân thật hơn, mức lo lắng trong người họ không giảm. Tác dụng nằm ở chỗ khác: nó làm người kia thôi phòng thủ. Mà người thôi phòng thủ thì mới có cửa để nói chuyện tiếp. Thế thôi — và thế đã là nhiều.
Một cái bẫy nữa của những người sống với nhau lâu: nghe ba câu đầu là đã đoán ra câu thứ mười, rồi thôi nghe. Mình không còn nghe người bạn đời hiện tại nữa. Mình đang nghe cái bản ghi âm về họ trong đầu mình, thu từ năm năm trước.
Luật một câu, anh chị chép về: đoán rồi hỏi, chứ không đoán rồi tin. Một phần rất lớn những nỗi đau trong một gia đình không đến từ điều người kia làm, mà đến từ điều mình đoán về lý do người kia làm thế. Cái đoán đó không ai kiểm chứng, nên nó nằm trong lòng, lớn dần lên, mấy năm sau thành một bản án.
Anh chị biết rõ mình sắp bước vào đâu, trước khi điền phiếu.
Anh chị không cần bật camera, không cần phát biểu. Ngồi nghe và tự làm bài trong vở của mình cũng được.
Nếu hôm nay chúng ta chỉ học cách nói, anh chị mới giải được một phần bài toán. Bởi một mái nhà là một hệ thống, không phải một kỹ năng đơn lẻ. Đây là bản đồ tổng thể — một lộ trình xây lại mối quan hệ, bắt đầu từ việc vững lại chính mình.
Cuối buổi anh chị biết mình đang đứng ở tầng nào, và tầng nào nên đi trước. Riêng chuyện đó thôi đã đỡ được rất nhiều năm mò mẫm.
Anh chị có từng biết rất rõ là mình không nên nóng — mà đến lúc bị chạm vào đúng điểm đau, mình vẫn bùng nổ chưa?
Biết một nguyên tắc không có nghĩa là đã làm được nguyên tắc đó trong lúc cảm xúc đang mạnh.
Đó là lý do trong bản đồ tám tầng ở trên, làm chủ cảm xúc nằm ở tầng nền, trước cả tầng giao tiếp. Người đang bốc lên thì mọi công thức nói chuyện đều vô nghĩa, vì lúc đó không ai với tới được phần biết của mình.
Tôi nói thẳng chỗ này ngay trên trang, để anh chị vào buổi mà không bị bán một lời hứa: hai giờ không làm anh chị thành người điềm tĩnh. Hai giờ cho anh chị một câu dùng được, một bản đồ để biết mình đang đứng ở đâu, và nhìn ra chỗ nghẽn thật của mình nằm ở tầng nào. Nhìn ra rồi thì đi tiếp hay dừng lại là quyền của anh chị.
Có. Phần lớn người ngồi trong các buổi của tôi đều đi một mình. Câu năm nhịp là thứ một người làm được mà không cần người kia đồng ý trước. Điều mình kiểm soát được là cách mình nói, không phải phản ứng của người kia — tôi nói rõ điều đó trong buổi.
Tôi tin. Vì phần lớn sách dạy nguyên tắc, mà nguyên tắc thì lúc bình tĩnh ai cũng hiểu. Buổi này không đưa thêm nguyên tắc. Nó đưa một câu có cấu trúc và bắt anh chị viết lại câu của chính mình ngay trong buổi — tức là luyện một lần, chứ không nghe thêm một lần.
Anh chị cứ ghi danh. Buổi có ghi hình, và mọi thông báo đều gửi trong nhóm Zalo của Talkshow. Dự được nửa buổi vẫn mang về được câu năm nhịp, vì phần đó nằm ở giữa buổi chứ không để dành đến cuối.
Tôi nói thẳng: cuối buổi tôi có giới thiệu một khoá học của Học viện cho ai muốn đi tiếp. Mười lăm phút, ở cuối, sau khi phần cho đi đã xong. Anh chị nghe hay tắt máy là quyền của anh chị — và cái anh chị mang về ở trên vẫn nguyên vẹn.
Vậy thì một buổi đông người không phải chỗ để xử lý chuyện của anh chị, và tôi không giả vờ rằng nó là. Anh chị đọc mục cuối trang — tôi để sẵn một cửa khác cho việc này.
Không sao. Tắt camera, không nói gì cả, ngồi nghe và tự làm bài trong vở của mình cũng được. Phần viết lại một câu là bài làm cá nhân — ai muốn đọc lên thì tôi sửa, không ai bị gọi tên.
Buổi này diễn ra trên Zoom, nhưng phần lớn quãng đường mười năm của tôi là những căn phòng như thế này — người ngồi kín ghế, có người ghi chép, có người khóc, có người ở lại nói chuyện tới khuya.
Buổi này giữ đúng nếp đó: có phần tôi giảng, và có phần anh chị tự viết lại một câu của mình ngay trong buổi.
Tôi không chọn vài câu hay nhất để đưa lên đây. Tôi để nguyên cả trang cho anh chị tự đọc, tự nghe, tự đánh giá.
58 cảm nhận thật của học viên, hơn một nửa là video, đang ở đây:
Mỗi năm tôi chỉ mở vài buổi mở rộng như thế này, vì phần lớn thời gian tôi ngồi trong phòng khai vấn một kèm một. Buổi tối thứ Bảy 19/9 là buổi gần nhất, và là buổi duy nhất trong tháng này tôi dành riêng cho chủ đề giao tiếp.
Còn lý do thật của việc “bây giờ” thì không nằm ở lịch của tôi. Nó nằm ở chỗ này: một cuộc nói chuyện hỏng không đứng yên, nó rủ thêm những cuộc sau hỏng theo. Mỗi lần lặp lại, người trong nhà lại tin chắc thêm một chút rằng nói ra cũng vô ích. Đến lúc cả hai cùng tin điều đó thì không còn gì để sửa nữa — không phải vì hết thương, mà vì không ai còn mở miệng.
Ghi danh mở đến trước giờ học. Đúng 20h00 thứ Bảy 19/9, phòng Zoom mở và cổng ghi danh đóng lại — không phải để tạo áp lực, mà vì sau giờ đó thì tôi đang ở trong buổi với anh chị rồi.
Điền một lần. Đường vào nhóm Zalo của Talkshow gửi qua email.
Điền một lần, không phải qua trang thanh toán, không mất phí.
Việc tiếp theo chỉ có một: mở email vừa điền. Học viện gửi đường vào nhóm Zalo của Talkshow qua đó, và đường vào Zoom sẽ gửi trong nhóm. Thư có thể nằm ở mục Quảng cáo hoặc Thư rác — anh chị tìm tên Học viện Hạnh phúc giúp tôi nhé.
Chưa thấy thư sau mười lăm phút, anh chị nhắn giúp tôi qua Điện thoại hoặc Zalo 0935.089.268, thư ký của Học viện kiểm lại ngay.
Tôi làm khai vấn, tôi không làm trị liệu. Có những chuyện nặng hơn phạm vi của một lớp học, và một lớp đông người không phải chỗ để xử lý những chuyện đó.
Chuyện nhà anh chị đang rối và muốn nói riêng? Anh chị đặt lịch hẹn một buổi Coaching 1:1 cùng Coach Nguyễn Tú Oanh qua Điện thoại/Zalo 0935.089.268.
Lịch hẹn nhận trong giờ hành chính, 8h đến 17h.
Vào tự do. Đường vào nhóm Zalo của Talkshow gửi qua email.